مطالعه‌ای بزرگ روی بیش از ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر نشان می‌دهد فعالیت بدنی در اوقات فراغت، خطر زوال عقل را کم می‌کند. اما فعالیت بدنی در محیط کار نه‌فقط اثر محافظتی ندارد، بلکه ممکن است خطر زوال عقل را افزایش دهد. این یافته پژوهشگران را به یک تناقض مهم رسانده است.
وبگاه سای‌تِک‌دیلی در گزارشی آورده است:
وقتی صحبت از محافظت از مغز در برابر زوال عقل می‌شود، همه فعالیت‌های بدنی یکسان نیستند. اینکه کجا و چرا حرکت می‌کنیم، ممکن است مهم‌تر از آن باشد که بیشتر مردم فکر می‌کنند.
مروری بزرگ روی مطالعات که در مجله بهداشت عمومی لَنسِت/ The Lancet Public Health منتشر شده، نشان می‌دهد فعالیت بدنی در اوقات فراغت، خطر ابتلا به زوال عقل را ۲۴ درصد کاهش می‌دهد. همچنین انجام کارهای خانه با کاهش ۱۵ درصدی خطر ابتلا به زوال عقل مرتبط بود. در مقابل، فعالیت بدنی در محیط کار با ۲۰ درصد خطر بیشتر زوال عقل مرتبط بود.
این مطالعه داده‌های ۷۴ مطالعه را با بیش از ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در ۳۰ کشور جمع‌آوری کرده و یکی از بزرگ‌ترین مطالعات از این نوع است.
ورزش چگونه از مغز محافظت می‌کند؟
فعالیت بدنی از چند راه از مغز محافظت می‌کند: جریان خون را بهبود می‌دهد و به رسیدن اکسیژن و مواد مغذی به مغز کمک می‌کند. همچنین باعث می‌شود عضلات مولکول‌هایی آزاد کنند که التهاب را کم و رشد سلول‌های جدید مغزی را تشویق می‌کنند.
به همین دلیل، افزایش تحرک بخش کلیدی دستورالعمل‌های به‌روزشده سازمان جهانی بهداشت برای پیشگیری از زوال عقل است.
شواهد زیادی وجود دارد که نشان می‌دهد فعال بودن از مغز محافظت می‌کند. یک مطالعه روی بانک زیستی بریتانیا، فعالیت افراد را چهار سال با دستگاه‌های پوشیدنی ردیابی کرد. حتی کمتر از ۳۵ دقیقه فعالیت متوسط تا شدید در هفته، با کاهش ۴۱ درصدی خطر ابتلا به زوال عقل مرتبط بود. ورزش شدیدتر (به اندازه‌ای که نفستان بند بیاید) با کاهش ۶۳ درصدی این خطر مرتبط بود.
یک مطالعه بلندمدت در انگلیس که وضعیت افراد را ۱۷ سال دنبال کرد، نشان داد: هرچه افراد فعال‌تر بودند، کمتر به زوال عقل مبتلا می‌شدند. فعال‌ترین گروه حدود نصف کم‌فعال‌ترین گروه به زوال عقل مبتلا شدند.
حتی پیاده‌روی ساده در فضای باز، روزی حدود سه کیلومتر، و باغبانی هم خطر زوال عقل را ۲۵ تا ۳۶ درصد کم می‌کند.
تناقض فعالیت بدنی
اما مطالعه جدید نشان می‌دهد فعالیت بدنی در محل کار یا هنگام رفت‌وآمد، ممکن است همان محافظت را ایجاد نکند. بر اساس پنج مطالعه، فعالیت بدنی در محل کار با ۲۰ درصد خطر بیشتر زوال عقل مرتبط بود. رفت‌وآمد فعال مثل پیاده‌روی یا دوچرخه‌سواری هم، بر اساس دو مطالعه، با ۱۰ درصد خطر بیشتر مرتبط بود.
پژوهشگران این را تناقض فعالیت بدنی می‌نامند؛ یعنی همان فعالیتی که در اوقات فراغت مفید است، در محیط کار ممکن است بی‌اثر یا حتی مضر باشد. این پدیده در پژوهش‌های بیماری قلبی هم دیده شده است.
چرا محیط کار خطرناک‌تر است؟
افرادی که مشاغل سخت جسمی دارند، ممکن است فرصت‌های آموزشی کمتری داشته باشند. تحصیلات و فعالیت‌های ذهنی با ظرفیت ذخیره بیشتر مغز مرتبط است. ظرفیت ذخیره به معنای توانایی مغز برای مقابله با آسیب و ادامه کار عادی است.
کارگران با مشاغل سخت جسمی همچنین بیشتر در معرض محیط‌های آلوده مثل کارخانه‌ها هستند. رفت‌وآمد با دوچرخه یا پیاده هم می‌تواند به معنای قرار گرفتن بیشتر در معرض آلودگی هوا باشد؛ این آلودگی با افزایش خطر ابتلا به آلزایمر مرتبط است.
ورزش تفریحی فقط ۴ درصد از زمان فعال در کشورهای کم‌درآمد را تشکیل می‌دهد، اما در کشورهای با درآمد بالا این رقم به ۲۸ درصد می‌رسد. پس تفاوت‌های درآمدی می‌تواند خطر زوال عقل را در سراسر جهان شکل دهد.
بار نابرابر پیشگیری از زوال عقل
پژوهشگران می‌گویند به‌ویژه در کشورهای کم‌درآمد به تحقیقات بیشتری نیاز است. همه مشاغل سخت جسمی یکسان نیستند؛ دو شغل با فعالیت بدنی مشابه می‌توانند در معرض میزان بسیار متفاوتی از سروصدا، آلودگی، استرس و گرما باشند.
این یافته‌ها به یک نابرابری مهم اشاره می‌کند: وقت فراغت خودش یک منبع است که به‌طور مساوی توزیع نشده. افرادی که در کشورهای کم‌درآمد زندگی می‌کنند یا مشاغل سخت جسمی دارند، کمترین فرصت را برای فعالیتی دارند که از مغز محافظت می‌کند. این افراد نه فرصت ورزش مفید دارند، نه شرایط کاری‌شان برای مغزشان خوب است.
جمع‌بندی
این مطالعه بزرگ نشان می‌دهد همه فعالیت‌های بدنی برای مغز مفید نیستند. فعالیت در اوقات فراغت مثل ورزش، پیاده‌روی یا باغبانی، خطر زوال عقل را کم می‌کند، اما فعالیت بدنی در محیط کار ممکن است خطر را افزایش دهد. دلیل این تفاوت احتمالاً ترکیبی از تحصیلات کمتر، آلودگی هوا، استرس و شرایط سخت کاری است.
به گفته پژوهشگران، برای پیشگیری مؤثر از زوال عقل، فقط تشویق مردم به فعالیت بیشتر کافی نیست. باید نابرابری‌های اجتماعی و شغلی هم کاهش پیدا کند تا همه افراد، صرف‌نظر از شغل و درآمدشان، فرصت محافظت از مغزشان را داشته باشند.